Het "Islamdebat": een antropologische visie
21 februari 2008 | Kamerlingh Onnes Gebouw, Leiden | 31 aanwezigen

  

2008-islamdebatposterOp opiniepagina's en in praatprogramma's wordt een hevig debat gevoerd rondom identiteit, integratie, terrorisme, opvoeding, minderheden en vrijheid van meningsuiting. 'De Islam' komt hierin telkens terug als een verklarende factor. Hoe kan dat? Wat beweegt mensen om tot uitspraken te komen als 'de Islam is een achterlijke cultuur', of: 'stop de islamisering van Nederland'? Wat voor visies op religie en cultuur zitten hierachter? Voor welk publiek zijn deze uitingen bedoeld en wat veroorzaken ze?

 Op 21 februari organiseerde het WDO een discussieavond over het 'islamdebat'. Aan de hand van mediafragmenten zijn we ingegaan op uitspraken over 'de islam' en hebben we met de deelnemers hierop geprobeerd een antropologische visie te formuleren.

 

Inleiding

De poster met de 'uitgerekte koe' had een twintigtal mensen naar een bescheiden zaaltje in het Kamerlingh Onnes gebouw gelokt. In een inleiding (door Reinout) werd een poging gedaan het debat over 'de islam' in kaart te brengen, onder andere door te wijzen op de verschillende deelnemers aan het debat, waaronder politici, professoren en journalisten en door een aantal bekende uitspraken aan te halen. Aan de hand van een verdere onderverdeling van het thema werd een eerste aanzet gegeven voor richtingen die het debat in de media heeft genomen,  waarbij "de islam" wordt ingezet een veelgebruikt (simplistisch) verklaringsmodel. De verschillende sub-themas zijn gevormd rond de verschillende trends die lijken te ontstaan om de islam als religie in verband te brengen met respectievelijk 'de vrijheid van meningsuiting', 'identiteit en integratie', 'terrorisme en geweld', en 'ontwikkeling en cultuur'.

  

Vrijheid van meningsuiting

Bij dit deelonderwerp werden de volgende fragmenten vertoond (klik op de link en spoel door naar de genoemde tijd om het fragment te bekijken):

Nova Politiek

Sooreh Hera weigering foto

03:42 - 03:56

Nova Politiek

Wouter Bos over Haags museum  

01:53 - 02:57

Babes en burqa's

Hans Teeuwen

01:06:58 - 01:09:27

Er barstte gelijk een behoorlijke discussie los, waarbij de diverse associaties met de islam en de problematiek binnen het voor veel deelnemers bekende debat al snel naar voren kwamen. Er kwamen voorbeelden naar voren van vermeende belemmeringen van de vrijheid van meningsuiting, waaronder de commotie rond de bekende Deense spotprenten. Ook werden er een paar antropologische basisstellingen ingenomen, zoals dat wellicht passend is in de eerste fase, over o.a. de (on-)mogelijkheid van generaliseren, de moeilijkheden bij het definiëren van 'de islam', gevolgen van het eenzijdig afbakenen van groepen binnen een samenleving, de flexibiliteit van identiteit en de enorme diversiteit en veranderlijkheid van religies en culturen.

 

Identiteit en integratie

Buitenhof

Shadid, Scheffer en Cliteur

00.00 - 04.52

Lagerhuis Vara

Lagerhuis: Europa islamiseert

05.58 - 07.03

Youtube

Radio 1 debat Halsema - Wilders

00:00 - 02:24

Interessant zijn de opmerkingen van Wilders over de uitspraken van minister Vogelaar waarbij ze het had over een toekomst waarin de islam mogelijk een vormende kracht binnen de Nederlandse samenleving wordt, de zogenaamde 'joods-christelijk-islamitische traditie'. Wilders: "Ik viel van mijn stoel toen ik dit las! De islam staat haaks tegenover belangrijke normen en waarden van onze cultuur. Die mogen wij niet te grabbel gooien".

De deelnemers voerden de discussie van de "tsunami" langs "marokkaanse straatschoffies" naar de problemen van integratie, waarbij onder andere de drie fases die genoemd door Scheffer in zijn laatste boek langskwamen: segregatie, accommodatie, assimilatie. "Wij bevinden ons in de middelste fase", volgens een van de discussieerders, en het debat over multiculturaliteit e.d. dat nu gevoerd wordt hangt daar geheel en al mee samen.

 

Terrorisme en geweld

Youtube

Clip Salah Edin

 

Pauw en Witteman

Henk Kamp over het burqaverbod

05:04 - 06:57

Babes en burqa's

Imam Salam en Jeroen Pauw

01:20:16 - 01:20:53

De problemen van de classificatie van moslims in één groep worden vergroot door de "associaties van vijandschap", zo stelde een deelnemer vast. De 'clash of civilisations' is een krachtig paradigma om globalisering overzichtelijk te maken en lijkt doorgesijpeld te zijn naar de dagelijkse (media-) discussies over de islamitische wereld.

Religie wordt ingezet als strategie, als machtsmiddel, door "beide partijen" wordt de link tussen religie en politieke actie onterecht gelegd. Veel eerder dan religie zijn sociaal-economische factoren, en onvrede die onder andere daaruit voortkomt, van belang in het ontstaan van geweld. Hierbij komt dat de propagandamachine van de VS, Europa en Israël zeer geolied loopt, dit in tegenstelling tot die van veel landen in het Midden Oosten. Je mag niet vergeten dat "elke vorm van geweld even gewelddadig is".

 

Ontwikkeling en cultuur

Youtube

Wilders over cultuur

03.21-04:52

Youtube

Wilders & Marijnissen kamerdebat over Koran

0.00-01.19

Deze fragmenten raken het duidelijkst aan een van de kernproblemen van het in Nederland gevoerde debat. De islam wordt hierin beschouwd als één gelijkvormig cultuurblok, in de trant van "de islam is een achterlijke cultuur". Deze 'cultuur' is onderontwikkeld en inherent gewelddadig en staat antagonistisch tegenover zogenaamde 'westerse waarden' van vrijheid, gelijkheid en vreedzaam samenleven.

Samengevat zou een aantal constanten, die in veel uitspraken over 'de islam' doorklinken over religie en cultuur, kunnen samenvatten als essentialistisch, statisch en deterministisch. Ontwikkeling wordt gezien als lineair evolutionistisch, waarbij de 'westerse cultuur' bovenaan een denkbeeldige ladder staat.

Dit zijn de soorten denkbeelden waarop antropologen een antwoord kunnen formuleren, puttend uit een rijke traditie die in zekere mate al sinds het begin van het bestaan van de studie met dergelijke concepties van cultuur geworsteld heeft. Antwoorden die ook in de media hun weg kunnen vinden, zoals Haleh Gorashi (Hoogleraar Management van Diversiteit en Integratie) dat onder andere doet in bijvoorbeeld het artikel "Nieuw: racisme zonder ras" (Volkskrant 6-3-08, opvraagbaar via Lexis Nexis). Op deze discussieavond is hiervoor een mooie aanzet gegeven.

 

Tenslotte

Bij dit laatste subthema als uitsmijter nog een opvallende uitspraak, die wellicht goed het soort argumenten weergeeft waarop antropologen zouden kunnen/moeten ingaan, gedaan door Hoogleraar Rechtsfilosofie Paul Cliteur in een vraaggesprek met de website Libertarian.nl. Het gesprek gaat in deze over de 'islamitische cultuur':

"Het feit dat mensen gelijkwaardig zijn betekent niet dat culturen gelijkwaardig zijn. Culturen waarin mensen geknecht worden zijn niet gelijkwaardig met andere culturen. Culturen waarin mensen niet als gelijkwaardig worden beschouwd moet je afwijzen en zijn in essentie inferieure culturen. Mensen zijn gelijkwaardig, maar culturen niet." (Bron)

 

 

Auteur: Reinout